SÉNAT DE BELGIQUE BELGISCHE SENAAT
________________
Session 2019-2020 Zitting 2019-2020
________________
25 mars 2020 25 maart 2020
________________
Question écrite n° 7-417 Schriftelijke vraag nr. 7-417

de Stephanie D'Hose (Open Vld)

van Stephanie D'Hose (Open Vld)

au ministre de la Sécurité et de l'Intérieur, chargé du Commerce extérieur

aan de minister van Veiligheid en Binnenlandse Zaken, belast met Buitenlandse Handel
________________
Crise du coronavirus - Désinformation - Fake news - Médias sociaux - Lutte - Mesures (Covid-19) Coronacrisis - Desinformatie - Fake news - Sociale media - Aanpak - Maatregelen (Covid-19) 
________________
maladie infectieuse
épidémie
médias sociaux
communauté virtuelle
désinformation
infectieziekte
epidemie
sociale media
virtuele gemeenschap
desinformatie
________ ________
25/3/2020 Verzending vraag
(Einde van de antwoordtermijn: 23/4/2020 )
22/4/2020 Antwoord
25/3/2020 Verzending vraag
(Einde van de antwoordtermijn: 23/4/2020 )
22/4/2020 Antwoord
________ ________
Aussi posée à : question écrite 7-418 Aussi posée à : question écrite 7-418
________ ________
Question n° 7-417 du 25 mars 2020 : (Question posée en néerlandais) Vraag nr. 7-417 d.d. 25 maart 2020 : (Vraag gesteld in het Nederlands)

La pandémie de coronavirus se double d'une «infodémie», selon l'expression de l'Organisation mondiale de la santé (OMS). Les informations en circulation sont beaucoup trop abondantes; elles sont souvent exactes mais, souvent aussi, pas du tout exactes. Les Russes font tout ce qu'ils peuvent pour semer la confusion mais nous, Occidentaux (et en particulier les États-Unis), ne sommes pas non plus en reste.

«Ce sont les migrants qui ont amené le coronavirus.» Ou: «Le coronavirus est une arme biologique des États-Unis, du Royaume-Uni et / ou de la Chine.» Ou encore: «Il existe une relation évidente entre le virus et le nouveau réseau 5G.» Autre affirmation remarquable: «L'UE envisage une vaccination massive de sa population.»

Cette sombre liste a été établie par l'East StratCom Taskforce, une prétendue organisation de l'Union européenne au nom alléchant qui se concentre spécialement sur les campagnes de désinformation menées par la Russie dans l'UE. Depuis le 22 janvier 2020, les chercheurs ont identifié cent dix fausses informations sur des médias populaires. Si elles ne sont pas l'œuvre du Kremlin, elles sont en tout cas allègrement propagées par des trolls internet russes via des médias entretenant des liens avec le gouvernement. Objectif: semer la confusion et la division.

Quel impact ces infox ont-elles? En Espagne, nous constatons que RT (anciennement Russia Today, une chaîne de télévision d'information financée par le Kremlin) est la douzième source la plus partagée sur les médias sociaux pour les informations au sujet du coronavirus. East StratCom présente un aperçu des fausses informations qui circulent actuellement. Par exemple, le lieu où le virus a fait son apparition ne serait pas Wuhan mais les USA. Ou bien: tandis que tous les Européens seraient placés en quarantaine, les migrants pourraient aller et venir à leur guise.

Ou encore: toute l'histoire du coronavirus est une énorme farce, ce virus n'existe pas. Toutes sortes de théories du complot ont bien sûr également cours, alimentées par les prédictions ancestrales de personnes comme Nostradamus; tantôt, le complot doit déclencher une Troisième Guerre mondiale, tantôt il a été monté par l'industrie pharmaceutique dans le but de gagner encore plus d'argent.

Selon East StratCom, les infox russes s'adressent à la fois à un public étranger et au public national. La population russe est surtout abreuvée d'«informations» destinées à montrer que la catastrophe a été causée par un agresseur extérieur (les USA ou des laboratoires occidentaux). On y souligne également que le virus ne frappe que les autres pays, surtout les pays démocratiques, et que la Russie met tout en œuvre pour protéger son peuple. Selon Natalia Krapiva, d'Access Now, organisation qui milite pour un internet libre et ouvert, il s'agit d'une stratégie bien connue en Russie. «Le gouvernement pointe souvent du doigt l'Occident lorsque quelque chose ne fonctionne pas en Russie», déclare-t-elle dans une interview au site Euractiv. «Il se dispense ainsi de devoir rendre des comptes, tout en ravivant les sentiments nationalistes.»

Le sujet de la présente question concerne une compétence transversale partagée avec les Communautés, ces dernières et en particulier l'enseignement ayant un rôle essentiel à jouer dans l'éducation des jeunes au repérage des infox (fake news) et à une utilisation clairvoyante des médias.

Vu la gravité de cette désinformation et les conséquences que pourrait avoir une mauvaise information des citoyens, je souhaiterais vous poser les questions suivantes:

1) Avez-vous déjà connaissance de la propagation d'une telle masse de fausses informations sur le coronavirus? Qu'avez-vous déjà appris à ce sujet?

2) Pouvez-vous me dire si nos services de sécurité ont déjà enquêté à ce sujet? Ces informations sur le coronavirus sont-elles exploitées à des fins politiques? À partir de quels pays ces fake news sont-elles coordonnées? Pouvez-vous fournir des précisions concrètes à ce sujet? Quels mobiles politiques se cachent derrière cette désinformation?

3) Quelles démarches comptez-vous entreprendre pour y faire face? Avez-vous déjà pris des initiatives? Dans l'affirmative, pouvez-vous préciser en détail la teneur des actions entreprises et leurs résultats ?

4) Avez-vous déjà évoqué cette question avec vos collègues étrangers? Dans l'affirmative, que font-ils? Agit-on de concert?

5) L'Union européenne anticipe-t-elle ces campagnes de désinformation? Quelles mesures prend-elle?

6) Combien de sites diffusant des infox sont actifs à ce sujet dans notre pays?

7) Avons-nous une vue d'ensemble des canaux utilisés pour diffuser les différents types d'informations?

8) Quels sites web avez-vous déjà fait fermer pour cette raison? Si vous n'avez pas encore exigé la fermeture de certains sites, pourquoi?

9) Recherche-t-on systématiquement ces informations? Dans l'affirmative, combien d'informations avez-vous déjà pu tracer?

 

Tegelijk met de coronapandemie woedt er ook een «infodemie», zoals de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) het noemt. Er is veel te veel informatie in omloop; vaak accuraat, vaak helemaal niet. De Russen doen hun best om verwarring te zaaien, maar wij in het Westen (en vooral de Verenigde Staten (VS)) kunnen er ook wat van.

«Het coronavirus is meegenomen door migranten.» Of: «Corona is een biologisch wapen van de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en / of China.» En: «Het virus heeft een duidelijke link met het nieuwe 5G-netwerk.» Ook opmerkelijk: «De EU denkt erover om mensen massaal te gaan vaccineren.»

Het leest als een akelig lijstje. Het is samengesteld door de East StratCom Taskforce, een zogenaamde organisatie van de Europese Unie (EU) met een spannende naam die zich speciaal bezighoudt met Russische nepnieuwscampagnes in de EU. Sinds 22 januari 2020 hebben de onderzoekers 110 gevallen van nepnieuws gevonden op populaire mediakanalen. Niet geschreven door het Kremlin, maar wel van harte verspreid door Russische internettrollen via media die een band hebben met de regering. Het doel: het zaaien van verwarring en verdeeldheid.

Hoeveel impact dit heeft? In Spanje zien we bijvoorbeeld dat RT (voorheen Russia Today, een door het Kremlin gefinancierde zender) op sociale media de twaalfde meest gedeelde bron van coronanieuws is. East StratCom geeft een overzicht van de foute claims die op dit moment rondgaan. Zo zou Wuhan niet de plek zijn van de uitbraak, maar de VS. Ook zouden alle Europeanen in quarantaine zitten, terwijl migranten kunnen gaan en staan waar ze willen.

Of deze: dat hele corona is een grote grap, het bestaat niet eens. En natuurlijk gaan er ook allerlei samenzweringstheorieën rond, vol eeuwenoude voorspellingen van mensen als Nostradamus, een complot dat moet leiden tot een Derde Wereldoorlog, of een ander complot, dat is opgezet door de farmaceutische industrie om nóg meer geld te verdienen dan ze al doet.

Volgens East StratCom zijn de Russische nepberichten gericht op buitenlands én binnenlands publiek. De Russische bevolking krijgt vooral «nieuws» waaruit moet blijken dat de hele ellende wordt veroorzaakt door een buitenlandse agressor (de VS of Westerse laboratoria). Ook wordt benadrukt dat het virus alleen andere, vooral democratische landen treft en dat in Rusland alles uit de kast wordt gehaald om het volk te beschermen. Volgens Natalia Krapiva van Access Now, een organisatie die opkomt voor digitale rechten, is dit in Rusland een bekende tactiek. «De regering wijst vaker naar het Westen als er in Rusland iets misgaat», zegt ze in een interview met de site Euractiv. «Zo hoeft ze zelf geen verantwoording af te leggen en kan ze tegelijkertijd de nationalistische gevoelens wat oppoken.»

Het betreft een transversale aangelegenheid met de Gemeenschappen waarbij een sleutelrol is weggelegd voor de Gemeenschappen, met name het onderwijs om jongeren te leren omgaan met fake news en hen mediawijsheid bij te brengen.

Gezien de ernst van deze desinformatie en de mogelijke gevolgen dat deze kan hebben indien mensen verkeerd geïnformeerd zijn, zou ik u hier de volgende vragen over willen stellen:

1) Bent u reeds op de hoogte dat er zoveel desinformatie over het coronavirus wordt verspreid? Wat had u hier reeds van vernomen?

2) Kan u meedelen of onze veiligheidsdiensten al onderzoek hebben gevoerd? Worden deze corona berichten misbruikt voor politieke doeleinden? Vanuit welke landen wordt dit fake news gecoördineerd? Kan u dit concreet toelichten? Welke politieke motieven schuilen hierachter?

3) Welke stappen bent u van plan om hiertegen te ondernemen? Heeft u hier reeds stappen tegen ondernomen? Zo ja, kan u gedetailleerd de acties en de resultaten toelichten?

4) Heeft u hier al over gecommuniceerd met uw collega's uit het buitenland? Zo ja, wat doen zij? Wordt er gezamenlijk opgetreden?

5) Wordt er vanuit de EU hierop geanticipeerd? Welke maatregelen neemt Europa?

6) Hoeveel «fake news sites» zijn er hier actief mee bezig?

7) Hebben wij een overzicht via welke kanalen er welke informatie verspreid wordt?

8) Welke websites heeft u hiervoor al offline laten halen? Indien dit nog niet het geval is, waarom heeft u dit nog niet laten gebeuren?

9) Worden deze berichten systematisch opgespoord? Indien ja, hoeveel berichten heeft u al getraceerd?

 
Réponse reçue le 22 avril 2020 : Antwoord ontvangen op 22 april 2020 :

Au sein de la police fédérale, la cellule i2-IRU de la DJSOC est en charge des «fake news» dans le cadre de ses missions en matière de contenus illégaux ayant trait au terrorisme, radicalisme, de propagande, d’extrémisme violent et de discours de haine (hate crime hate speech).

La section a été chargée de se concentrer sur les «fake news» relatifs au coronavirus publiées sur Internet.

Les «fake news» relatifs au coronavirus sont, depuis l’apparition de la maladie, recherchés par la section DJSOC/i2-IRU. Ces contenus sont automatiquement signalés aux plateformes en sollicitant une demande de retrait.

Des demandes de collaboration active ont été adressées, par la section «i2-IRU» aux grandes plateformes de réseau social présentes sur Internet.

Il y a lieu de signaler qu’en ce qui concerne les «fake news», ce type de publication n’est pas définie légalement, et donc il n’est pas possible de poursuivre les publieurs sans pouvoir établir le dol.

En date du 30 mars 2020, la section «i2-IRU» a déjà découvert et signalé 231 contenus en lien avec des «fake news» et 16 sites publiant ce type de contenus.

En matière de site, étant donné qu’il n’y a pas de texte légal en vigueur, il est difficile de requérir légalement les fournisseurs d’accès belges ou le DNS, pour assurer le retrait ou le détournement vers la page «STOP» de l’autorité.

Les «fake news» sont régulièrement présents sur l’ensemble des réseaux sociaux et sur Internet pour les sites.

Généralement, il s’agit de contenus répandant des fausses rumeurs d’ordre médical, sur l’origine du virus, ou encore sur les remèdes à apporter pour éviter de contracter la maladie.

Parfois, ces contenus stigmate une minorité comme étant à l’origine de la dispersion du virus.

La cellule DJSOC «i2-IRU» n’a pas de pouvoirs coercitifs envers les plateformes de réseau social, et ne peut que solliciter le retrait. Les plateformes n’ont pas d’obligation de réaction.

Pour les autres points de la question, je renvoie l’honorable membre vers les réponses aux questions écrites nos 7-423 et 7-418 adressées au ministre des Affaires étrangères et de la Défense et au ministre de l'Agenda numérique, des Télécommunications et de la Poste, chargé de la Simplification administrative, de la Lutte contre la fraude sociale, de la Protection de la vie privée et de la Mer du Nord.

Wat de federale politie betreft is de sectie i2-IRU van DJSOC bevoegd voor de bestrijding van «fake news» in het kader van zijn opdracht om illegale online inhoud met betrekking tot terrorisme, radicalisme, propaganda, gewelddadige extremisme en haatdragende inhoud (hate crime / hate speech) op te sporen.

De sectie heeft de opdracht gekregen om zich te focussen op de opsporing van «fake news» met betrekking tot het coronavirus die op het internet wordt gepubliceerd.

Het «fake news» met betrekking tot het coronavirus wordt, sinds het verschijnen van de ziekte, door DJSOC/i2-IRU opgespoord. Deze inhoud wordt automatisch gerapporteerd aan de platformen door een verzoek tot verwijdering aan te vragen.

Verzoeken om actieve samenwerking werden door de sectie verstuurd naar de grote sociale netwerkplatformen die op het internet aanwezig zijn.

Opgemerkt dient te worden dat «fake news» niet wettelijk gedefinieerd is en het daarom niet mogelijk is de uitgevers te vervolgen zonder dat er sprake is van een kwalijk bedoeling.

Op 30 maart 2020 heeft DJSOC/i2-IRU al 231 feiten met betrekking tot «fake news» ontdekt en gerapporteerd en 16 sites die dit soort inhoud publiceren.

Wat de sites betreft is het, gezien het feit dat er geen wettelijke basis is, moeilijk om de Belgische toegangsproviders of het DNS wettelijk te verplichten om de verwijdering of de omleiding naar de «STOP»-pagina van de overheid te realiseren.

«Fake news» komt regelmatig voor op alle sociale netwerken en internetsites.

Meestal gaat het om inhoud die valse geruchten verspreidt van medische aard, over de oorsprong van het virus, of over de te nemen remedies om de ziekte te voorkomen.

Soms stigmatiseert deze inhoud een minderheid als zijnde verantwoordelijk voor de verspreiding van het virus.

De sectie i2-IRU heeft geen dwangmogelijkheden ten opzichte van de sociale netwerkplatformen en kan alleen verzoeken om verwijdering. De platforms zijn niet verplicht hierop in te gaan.

Voor de andere punten in de vraagstelling verwijs ik het geachte lid naar de antwoorden op de vragen nrs 7-423 en 7-418 gesteld aan de minister van Buitenlandse Zaken en van Defensie en aan de minister van Digitale Agenda, Telecommunicatie en Post, belast met Administratieve Vereenvoudiging, Bestrijding van de sociale fraude, Privacy en Noordzee.